ZILVEREN GRIFFELS

2009

Sneeuw!, tekst en illustraties Komako Sakai (De Eenhoorn)
Agent en boef, tekst Tjibbe Veldkamp, illustraties Kees de Boer (Lannoo)
Ballade van de dood, tekst Koos Meinderts en Harrie Jekkers, illustraties Piet Grobler (Lemniscaat)
Meneer papier en zijn meisje, tekst Elvis Peeters, illustraties Gerda Dendooven (De Eenhoorn)
Duivendrop, tekst Dirk Weber (Querido)
Een heel kleine geschiedenis van bijna alles, tekst Bill Bryson (Atlas)
Een halve hond heel denken, tekst en illustraties Joke van Leeuwen (Querido)
Spin op sokken, tekst Ted van Lieshout, illustraties Sieb Posthuma (Leopold)
Opa laat zijn tenen zien, tekst Edward van de Vendel, illustraties Floor de Goede (Querido)

Sneeuw!, tekst en illustraties Komako Sakai (De Eenhoorn)
Bij sneeuw denk je aan niet alleen aan kou, maar ook aan warme chocolademelk en aan ongeduldige kinderen die niet kunnen wachten om door de zachte sneeuw te rollen.
Ingrediënten die doorgaans een vrolijk winterverhaal opleveren. Sneeuw! van de Japanse auteur en illustrator Komako Sakai bevat deze ingrediënten ook, maar laat behalve de opwinding juist ook de beklemming van een sneeuwwereld zien. Sneeuw maakt de wereld om je heen anders dan anders en dat heeft Sakai heel treffend weten te vangen in haar prentenboek.
Een jong konijntje wordt op een ochtend wakker en ziet dat het aan het sneeuwen is. De hele dag blijft het sneeuwen en al die tijd is het konijntje aan het wachten. Dan duurt zo’n dag erg lang, zeker nu papa door het slechte weer niet naar huis kan komen.
Met een goed doordachte woordkeus en een evenwichtige opbouw dringen de beelden van zowel de verstilde wereld als van het ongeduldige konijntje meteen tot je door. De warmte tussen moeder en kind zit in een enkel woord en is door de hele tekst verweven. ‘Het is alsof we alleen op de wereld zijn, mama.’ Sakai bouwt in Sneeuw! de spanning op in het tempo van traag vallende sneeuwvlokken, waardoor de ontlading des te groter is. De eenvoudige tekst wordt ondersteund en versterkt door de sobere, sfeervolle schilderingen die ook van Sakai zijn. Kleurgebruik, techniek en compositie maken van Sneeuw! geen mierzoet, maar juist een teder, indringend verhaal.
Voor haar debuut in het Nederlands taalgebied, Mama, jij bent de liefste, ontving Komako Sakai in 2006 een Boekenwelp en een Zilveren Griffel. De Griffeljury had toen een vooruitziende blik: ‘Komako Sakai heeft in Japan elf prentenboeken uitgebracht en alleen Mama, jij bent de liefste is in het Nederlands vertaald. De jury is erg benieuwd naar haar andere werk. Als het net zulke herkenbare én tegendraadse prentenboeken zijn als Mama, jij bent de liefste, zal het wellicht niet bij deze Zilveren Griffel blijven.’
Voor de Nederlandse vertaling van haar prentenboek Sneeuw! krijgt Komako Sakai nu opnieuw een Zilveren Griffel.

Agent en boef, tekst Tjibbe Veldkamp, illustraties Kees de Boer (Lannoo)
Agent en Boef hebben een prima afspraak met elkaar: ‘Boef zit in de gevangenis. Agent zorgt dat Boef niet ontsnapt.’ Ze maken er samen het beste van. De cel van Boef ziet er uit als een huiskamer, terwijl Agent, met een schortje voor, aan de andere kant van de tralies aan het strijken is. In de hoek ligt Politiehond in zijn mand en aan de muur hangt een portret van de jonge Boef. Wanneer Boef Agent uitnodigt om in de cel te komen kijken naar zijn plakwerkje, weet Boef te ontsnappen.
Agent en Boef is opnieuw een coproductie van auteur Tjibbe Veldkamp en illustrator Kees de Boer. Hun eerste samenwerking resulteerde in Tim op de tegels (2004), waarvoor de auteur niet alleen een Pluim van de maand, maar ook de Kinderboekwinkelprijs heeft ontvangen. Daarna volgden nog een aantal andere prentenboeken van het duo. En nu is er Agent en Boef, alweer een heel origineel prentenboek waarin de spitsvondige tekst van het slapstickachtige verhaal geen woord te veel vertelt en de illustraties laat spreken.
Op die dynamische illustraties in verschillende formaten, die zo in een tekenfilm kunnen, is heel veel te zien. Agent die door het park holt met de deurmat van de cel, waar ‘welkom’ op staat, nog onder zijn voet; op het bankje in het park zit een verliefd stelletje zoenend aan elkaar geplakt; een jongetje probeert te voetballen maar zijn bal plakt aan zijn schoen…
Tjibbe Veldkamp weet de lezer met zeer weinig woorden mee te slepen in een kolderieke achtervolging waarbij je continu op het verkeerde been wordt gezet. Het verrassende einde van het verhaal tovert vervolgens een nog bredere glimlach op je gezicht.
Agent en Boef is geen zwaar verhaal of een mooi verpakte moralistische les. Het is een goed vertelde grap. Het prentenboek heeft dit jaar al een Leespluim gekregen en is één van de tien prentenboeken die centraal staan tijdens De Nationale Voorleesdagen van januari 2010. De Griffeljury wil daar graag een Zilveren Griffel aan toevoegen.

Ballade van de dood, tekst Koos Meinderts en Harrie Jekkers, illustraties Piet Grobler (Lemniscaat)
De kleur en de vrolijkheid van het hof wordt overschaduwd door de sombere gedachten van de koning. Hij verdraagt het niet dat iets aan zijn macht en zijn kennis ontsnapt – daar is hij een koning voor – en alle geleerden, de knappe en de opportunisten, worden opgetrommeld om het geheim te doorgronden en een oplossing te bedenken. Het probleem: de koning is bang om dood te gaan.
De onderliggende gedachte is niet origineel en de auteurs eisen ook geen originaliteit op. Ze noemen hun verhaal ‘een ballade’. Zoals steeds gaat het ook hier in de eerste plaats om hoe een verhaal verteld wordt, veeleer dan om wat er verteld wordt. Er is de fijne tekening van de karakters, de wijsheid van het verhaal, de knipoogjes naar de menselijke zwakheden, maar bovenal de zwier van de taal, het dansende rijm, het uitbundige ritme van woord en beeld.
Het uiteindelijke inzicht is dat een leven zonder de dood geen leven ís, en dat iedereen uiteindelijk gaat verlangen naar ‘de rust van het graf’. Maar die wijsheid wordt gekruid met de ironie dat niemand de eerste wil zijn om het loodje te leggen.
De dood is voor auteurs altijd al een fascinerend thema geweest, maar het mag wonderlijk heten hoe ook de auteurs van kinderboeken de laatste jaren het onderwerp ter sprake brengen. In deze Ballade van de Dood geen stervende grootouders, familieleden of huisdieren, maar de afstand van de ballade en antropomorfe dieren. En net als bij het vorig jaar bekroonde boek van Wolf Erlbruch ook hier een vriendelijke, onschuldige, zelfs zorgzame voorstelling van de dood.
Een Zilveren Griffel voor een uitbundig boek over de lichtheid van de dood.

Meneer papier en zijn meisje, tekst Elvis Peeters, illustraties Gerda Dendooven (De Eenhoorn)
Liefde is... loslaten. Er zijn genoeg scheurkalenders te vinden waarop deze spreuk uitgebeeld wordt. In Nederland en België is er sinds 2008 ook een prentenboek waarin deze wijsheid heel subtiel is verwerkt. Elvis Peeters gebruikte dit thema voor zijn derde boek over Meneer Papier: Meneer Papier en zijn meisje.
Peeters debuteerde in 2001 als kinderboekenschrijver met Meneer Papier gaat uit wandelen, dat hij voor zijn zoontje schreef. In 2003 volgde Meneer Papier is verscheurd. Is het eerste boek nog speels van thematiek, het tweede wordt al iets zwaarder. Daarin voelt het papieren mannetje zich – letterlijk – verscheurd als hij niet kan kiezen tussen de verschillende dingen die hij kan gaan doen. In Meneer Papier en zijn meisje wordt die thematiek nog verder ontwikkeld.
Meneer Papier zit op een zonnige dag op een bankje in het park als er een foto voorbij waait. Als de foto weg is, herinnert meneer Papier zich het meisje dat op de foto stond. Uit een groot geel transparant blad papier knipt hij voor zichzelf zijn droommeisje. Ze komt tot leven en begint om zich heen te kijken. Wanneer het meisje weg wil, merkt Meneer Papier dat hij het meisje heel graag bij zich wil houden. Hij knipt achtereenvolgens haar voeten en armen af. Het meisje kan geen kant meer op en ze kan niets meer betekenen voor meneer Papier.
Het volwassen en abstracte thema, liefde is loslaten, is door Elvis Peeters, samen met illustrator Gerda Dendooven, heel concreet voorgesteld. De keuze voor de uitbeelding van de personages in een papier collage, de eenvoudige - zelfs staccato- zinsbouw, de herhalingen, de keuze van een lettertype dat aandoet als het handschrift van een kind, de luchtige vormgeving, de doordachte kleurkeuze, allemaal draagt het ertoe bij om te voorkomen dat het ernstige thema sentimenteel of zwaarwichtig wordt. Aan de oppervlakte is er iemand vrolijk op los aan het knippen, plakken en creëren. Daaronder ligt de vertelling over het zelf creëren en niet kunnen loslaten van je liefde.
De kinderen lezen vast niet hetzelfde verhaal als de volwassenen. En zo is het goed.

Duivendrop, tekst Dirk Weber (Querido)
Bijzondere vriendschappen zijn vaker onderwerp van een verhaal. Een goed verhaal werpt echter een nieuw licht op zo’n vriendschap en dat is precies wat Duivendrop van Dirk Weber doet. In eerste instantie is die vriendschap nog niet aanwezig en wordt eerst ik-figuur Alexander in alle rust neergezet. Deze 11-jarige jongen die met zijn ouders door een erfenis in een statig huis in een chique buurt is komen te wonen, houdt net als zijn vaak afwezige vader van duiven. Alex’ strenge, dogmatische moeder doet er alles aan om hem een goede toekomst te bezorgen; dat betekent dansles in de huiskamer en etiquetteles van de buurvrouw voor wie Alex in ruil veel klusjes moet doen.
Als Alex’ eerste eigen duif, Blanche, niet terugkeert van een vlucht, gaat hij haar zoeken. Achter de muur van een allang gesloten kazerne hoort hij duiven koeren. Hij weet bijna zeker dat Blanche daar óók is en probeert haar te lokken met voer. Zo ontmoet hij de geheimzinnige Jules, een jongen die in de kazerne blijkt te wonen en ook graag een duif als huisdier wil. Eerst is Alexander bang dat Jules duif Blanche gevangen zal houden, maar langzaam maar zeker leren de jongens elkaar kennen en ontstaat er een vriendschap.
De jongens snappen lang niet alles van elkaars leven, maar ze accepteren elkaar. Eerst tasten ze elkaar voorzichtig af door vragen te stellen en door te vertellen, later stappen ze elkaars wereld binnen.
Dirk Weber laat met helder en sober taalgebruik prachtig zien hoe twee jongens die een heel verschillende achtergrond hebben gefascineerd raken door elkaars leven. Hun situatie mag dan verschillen, het resultaat is voor beiden hetzelfde: ze zitten opgesloten door de regels van hun opvoeders en kennen weinig vrijheid. Het verbindende element tussen hen, de duiven en later de duivendrop, staat juist symbool voor vrijheid.
Weber zet met die jongens twee sterke karakters neer die beetje bij beetje van elkaar leren en zo groeien. En de lezer leert met hen mee. Nergens wordt expliciete uitleg of een oordeel gegeven. Weber laat genoeg ruimte over om, net als de twee jongens, zélf vragen te stellen.
Dirk Weber ontving in 2006 een Vlag en Wimpel van de Griffeljury voor Kies mij!. Dit jaar bekroont de Griffeljury zijn boek Duivendrop met een Zilveren Griffel met een gouden randje.

Een heel kleine geschiedenis van bijna alles, tekst Bill Bryson (Atlas)
Na het succes van Brysons Een kleine geschiedenis van bijna alles voor volwassenen, kon een boek over het ontstaan van de wereld, het heelal, de evolutieleer en de essentie van de exacte wetenschappen voor de jeugd, niet uitblijven.
Kinderen zijn gek op informatie en de diverse reeksen die op dit moment verkrijgbaar zijn, spelen goed in op die behoefte. Van de Romeinen tot dinosaurussen. Van vliegtuigtechniek tot sterrenkunde. Er is van alles te krijgen voor de kleine onderzoeker. De meest essentiële vragen - die over het ontstaan van het heelal en de aarde - worden wel vaker behandeld in informatieve boeken. Maar zo uitvoerig, humoristisch en begrijpelijk zoals Bryson dat doet in Een heel kleine geschiedenis van bijna alles, kom je niet vaak tegen.
Op chronologische wijze vertelt Bryson de geschiedenis van het ontstaan van de wereld en de belangrijkste gebeurtenissen van het leven op aarde. Hij wisselt natuurfenomenen af met belangrijke mensen en hun ontdekkingen. Stapje voor stapje word je begrip in het hoe en waarom van onze wereld bijgebracht. Wil je weten waarom we nu leven zoals we nu leven, waarom het er om ons heen zo uitziet als het nu doet? Bryson vertelt beetje bij beetje over de bouwstenen. Van de kleinste molecule, via belangrijke ontdekkingen tot de grote oorlogen.
We horen zowel wat er gebeurd is als wel hoe het komt dat we dit weten. En dat allemaal ondersteund door leuke strips en illustraties van bijvoorbeeld de atomen of de Griekse goden en visuele grapjes om de tijd aan te duiden.
Al snel kunnen boeken over dit thema verzanden in complex taalgebruik en saaie verhandelingen. Bryson houdt je bij de les en pakt je aandacht met raadseltjes om de hersenen aan de gang te houden. Ook de vergelijkingen die hij gebruikt, maken de behandelde materie begrijpelijk. Hij schrijft onderhoudend en neemt de lezer serieus.

Een halve hond heel denken, tekst en illustraties Joke van Leeuwen (Querido)
Dat Joke van Leeuwen anders kijkt dan de meeste mensen is in dit gezelschap geen nieuws. Omdat ze – alweer! - wat ze ziet in woorden en beelden giet die onze vertrouwde taal verrassend inkleuren en onze esthetische waarden luchten, krijgt Joke van Leeuwen voor Een halve hond heel denken voor de tiende keer een Griffel.
Die tiende Zilveren Griffel is er een voor non-fictie werk. Want jazeker, er valt veel op te steken van dit boek. Je krijgt als lezer de regels: van het perspectief, van de gulden snede, van het gebruik van de kleuren, ... Je krijgt de bevindingen van de wetenschap: hoe onze ogen werken bijvoorbeeld en hoe onze hersenen onze ogen voor het lapje houden. Je verneemt iets over de geschiedenis van de kunst, over de wonderen van de fotografie, over schoonheidsidealen die veranderen, over reclame die dingen mooier maakt en zelfs vervalst.
Maar Joke van Leeuwen is geen schoolfrik. Misschien wel een leraar. Een échte dan. Ze is nooit expliciet, altijd suggestief, met veel ruimte voor eigen hersenwerk. Ze is nooit betweterig, altijd is er een knipoog. Ze kiest geen begane paden, maar is altijd origineel. Ze zit nooit op haar hurken bij een kind, want ze weet als geen ander dat het gemiddelde kind niet bestaat en dat ieder kind met zijn eigen rugzakje komt, volgeladen of schrijnend leeg.
Joke van Leeuwen zélf kan halve honden heel denken. Dat staat vast. Al weet je nooit helemaal zeker hoe zo’n hond er in haar hoofd dan uitziet en zelfs niet hoeveel verschillende hele honden ze ziet.
Je moet bijzondere ogen hebben om te kijken zoals Joke van Leeuwen kijkt.
Je moet een bijzondere stem hebben om kinderen en volwassenen steeds weer te verrassen met wat je ziet en met de manier waarop je dat verder vertelt.
Je moet een bijzonder hart hebben om kinderen het vertrouwen te geven dat hun eigen oogvogel de allermooiste is en hen krachtige vleugels geeft om de wereld te verkennen.

Spin op sokken, tekst Ted van Lieshout, illustraties Sieb Posthuma (Leopold)
Na het succesvolle en voor De Gouden Uil 2007 genomineerde Van Ansjovis tot Zwijntje, hebben Van Lieshout en Posthuma elkaar opnieuw gevonden in het nu met een Zilveren Griffel bekroonde prentenboek Spin op Sokken. Voor Spin op sokken schreef Ted van Lieshout een reeks nieuwe gedichten, die wederom prachtig zijn geïllustreerd door Sieb Posthuma.
Van Lieshout dicht alsof hij een raadsel vertelt. Je moet erbij blijven, het nog eens nalezen en dan ontdek je de gelaagdheid in zijn taalgebruik en beeldspraak. Van Lieshout relativeert en geeft lucht aan soms zware kost. De enge spin die op sokken voorbij sluipt, stiller dan stil, en dan heel hard BOE roept. Het schrijvertje dat niet lezen kan, het jongetje dat zijn opa iets leert over doodgaan en hoe nietig je wel niet bent in het ‘grote’ dat ons omringt.
Posthuma vormt hierbij de gedroomde partner, want zijn illustraties nodigen uit tot onderzoek, je raakt in gedachten verzonken en associeert er zelf verder op los. Dat ene visje met het brilletje, de vreemde vogel die net op zijn kop hangt, de tien lakeien in de vorm van getallen waarvan nummer drie met zijn omgekeerde 3 een bolle buik vormt, en natuurlijk het immer terugkerende spinnetje! Het spel met taal, de herhaling en opeenvolging zie je terug in zowel woord als beeld. Het tellen is een centraal thema dat in allerlei gedaantes aan bod komt. Zeven popjes, tien lakeien, negen golfjes, drie nonnetjes, drie kusjes en de acht poten van de spin! Je vraagt je soms af hoe Posthuma het allemaal op heeft papier gekregen.
Dat cijfers en letters ook grafisch een bron tot dichten zijn, zie je terug in het gedichtje ‘1 2tal 3lingen’. Van Lieshout speelt met taal en daagt Posthuma uit om zijn beeldspraak te verbeelden. Nergens merk je dat er sprake is van wedijver. Spin op sokken is een mooi symbiotisch werk. Dat spreekt misschien nog wel het meest toepasselijk uit het gedichtje over het schrijvertje. Het schrijvertje schrijft cirkels in het water, maar kan niet lezen. De lezer zegt: ‘O, o, o, o, o, o, o! Mooi geschreven! Bis! Bravo!

Opa laat zijn tenen zien, tekst Edward van de Vendel, illustraties Floor de Goede (Querido)
In de stripgedichten van Van de Vendel en De Goede komen er heel wat van die doordenkertjes aan bod. Veel gedichten gaan over wat als-momenten. Het jongetje dat fantaseert over het misschien wel radiografisch bestuurbare hondje van zijn buurjongen. Om te concluderen dat het eigenlijk onduidelijk is wie er hier nu wie bestuurt: het buurjongetje het hondje, het hondje het buurjongetje of hijzelf die zo aandachtig kijkt? Of het meisje dat tijdens het benzine tanken een nieuwe man voor haar moeder fantaseert en erachter komt dat haar moeder nog helemaal niet toe is aan haar fantasieën en in huilen uitbarst.
Zelfkennis is een ander thema. Personages die in staat zijn zichzelf met de nodige ironie te bekijken. Het voetballertje dat niet zo goed kan voetballen en weet dat hij het door zijn eigenwijsheid ook niet snel zal leren. De tekeningen van De Goede geven humor en dynamiek aan de gedichten. Vaak overstijgen de tekeningen het kenmerkende van een eenvoudige strip.
Sommige zijn ware kunstwerkjes waarin je heel duidelijk het samengaan van beeld en taal ziet. In Mijn oma en mijn zusje is de storm mooi en krachtig afgebeeld. Het opwaaiende jasje van het meisje roept spanning op. Zal ze echt naar haar oma luisteren en naar binnen gaan? Het is zo mooi buiten. Als lezer wil je dat ze daar blijft en ze zich laat overdonderen door het natuurgeweld.
Een aantal gedichten zijn oprecht ontroerend. Het kindje dat bij moeder wegkruipt en niet zeker weet of moeder nu lacht of huilt, tegen haar aan kruipt en samen met haar verdwijnt in een blije of verdrietige bui. Het maakt niet uit , als ze maar samen zijn.
In een stripgedicht komen poëzie en beeld bij elkaar om datgene dat verteld wordt meer kracht bij te zetten. Een strip stelt je in staat om je sneller te identificeren met de soms filosofische gedachtegang van de dichter. Een vondst als het om poëzie voor de jeugd gaat en vooral voor de lezers die soms moeite hebben met gedichten.