GOUDEN LIJST

2011

Soldaten huilen niet, tekst Rindert Kromhout (Leopold)
Tamar, tekst Mal Peet (Van Goor)

Algemene inleiding

De Griffeljury 2010 worstelt met keuzes, zoals iedere jury doet. Maar het is niet alleen een worsteling met de onvoorstelbaar grote hoeveelheid mooie boeken waaruit we moeten kiezen, maar ook met een grens: DE BOVENGRENS. In het Reglement voor de beoordeling van kinderboeken ten behoeve van de jaarlijkse toekenning van de Gouden Griffel, de Zilveren Griffels, de Vlag & Wimpels en de Boekensleutel staat nadrukkelijk aangegeven dat het bij de Griffels gaat om boeken voor kinderen tot en met 11 jaar. De basisschoolleeftijd dus.

Het wegvallen van de Gouden Zoen was voelbaar. De Dioraphte Jongerenliteratuurprijs die in 2010 is ingesteld, heeft betrekking op boeken voor jongeren vanaf 15 jaar. De categorie 12-15, boeken voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs, viel buiten de boot. En juist in deze categorie las de jury veel mooie verhalen. Zonder literaire prijzen krijgen deze geweldige boeken waarschijnlijk niet de aandacht die ze verdienen. Het in 2009 verschenen overweldigende, meeslepende, muzikale, persoonlijke en verbeeldingvolle Kiek van Mariken Jongman, bijvoorbeeld.

De jury trok de stoute schoenen aan en vroeg de CPNB of zij wilde nadenken (opnieuw) een prijs voor de categorie 12+ in te stellen.

Inmiddels is het september 2011 - en er bestaat een literaire prijs voor de categorie 12+: de Gouden Lijst. Het is mooi en lovenswaardig dat de CPNB heeft besloten de lacune te dichten, en een nieuwe vakjuryprijs in te stellen voor boeken voor scholieren in de onderbouw van het middelbaar onderwijs - een leeftijd om huiveringwekkende, realistische, ingrijpende en meeslepende boeken te lezen waarvan je geniet, huivert en groeit.

In 2010 verschenen in deze categorie veel boeken die bijzonder lezenswaardig zijn. Boeken die wat betreft leeftijd, problematiek en belevingswereld van de hoofdpersonen en door hun complexiteit lezers in de basisschoolleeftijd ontstijgen, maar juist twaalf- tot vijftienjarigen zullen aanspreken. Literaire uitwerkingen van zoektochten naar identiteit en zelfverwerkelijking, dromen, ijdelheid, eerlijkheid, drukkende herinneringen en zware familieverhoudingen. Zwaardere onderwerpen gegoten in een literair bouwwerk dat raakt aan de kern, maar voor een twaalf-, dertien- of veertienjarige voldoende lichtvoetig en interessant is. Boeken die niet alleen mogelijkheden tot identificatie bieden, maar ook hun honger naar kennis over de wereld van vroeger en nu kunnen stillen. Rakend aan de dagelijkse werkelijkheid, maar het mag ook best rauw zijn, of gaan over wat erachter ligt en minder zichtbaar is. Het is de kunst zonder moraliteit morele aspecten van allerlei aard, aspecten waarvoor kinderen juist op deze leeftijd oog hebben, te beroeren.

Een aantal auteurs is daarin bijzonder goed geslaagd, en de jury nomineert met genoegen de volgende vijf boeken voor de Gouden Lijst 2011:

Achter de stilte van Beate Teresa Hanika, waarin incestueuze verhoudingen en opbloeiende puberliefde ingenieus samen op gaan;
Als je terugkomt van Rebecca Stead, een boek met knap verweven verhaallijnen dat speelt eind jaren '70 in New York;
Dieven van Will Gatti, een rauw en realistisch verhaal over het leven van twee weeskinderen in de sloppenwijk van een Zuid-Amerikaanse stad;;
Soldaten huilen niet van Rindert Kromhout, een roman over de leden van de Bloomsbury Groep, gezien door de ogen van Quentin, de neef van schrijfster Virginia Woolf;
en
Tamar van Mal Peet, een aangrijpend verhaal over de Tweede Wereldoorlog en hoe een persoonlijke tragedie de oorlog kleurt.

Deze vijf boeken hebben op buitengewone wijze, literair en lichtvoetig, niet bepaald de makkelijkste thema's vormgegeven. Zo verschillend als deze vijf boeken onderling zijn, zo heterogeen is ook de groep lezers waarvoor ze geschreven zijn. De jury wenst de auteurs en de boeken de aandacht en het lezerspubliek dat ze verdienen.

Gouden Lijst
Beste Nederlandse titel
Soldaten huilen niet - auteur: Rindert Kromhout - uitgever: Uitgeverij Leopold

Soldaten huilen niet is een goed geschreven, originele, spannende, rijke, frisse en onderhoudende historische roman. Het boek geeft een mooie kijk op het leven van een kunstzinnige familie in het Engeland van het begin van de twintigste eeuw en de kunstenaarswereld rondom de Bloomsbury Groep. Het beschrijft het leven van twee broertjes, Quentin en Julian, die met hun moeder, de schilderes Vanessa Bell, en haar minnaar in een vervallen, maar enerverend landhuis wonen op het Engelse platteland van Sussex. Een oord, waar de dorpsgenoten niet gewend zijn aan het excentrieke leven van de kunstenaars. De familie krijgt veelvuldig bezoek van kleurrijke en creatieve vrienden en familieleden, zoals schrijfster en tante van de jongens Virginia Woolf, kunstenaars en minnaars. De schijnbaar transparante levensstijl staat hoog in het vaandel van de ouders, die er een open huwelijk op na houden. Schijnbaar, want gaandeweg komen de jongens meer te weten over een geheim dat hun ouders al jaren met zich meedragen. Het uitkomen van het geheim maakt een plotseling einde aan hun idyllische jeugd. De oudste broer Julian wil losbreken uit het artistieke milieu en kiest voor hetgeen zijn ouders het meest verafschuwen als hij in 1937 - bevlogen en idealistisch - besluit als soldaat mee te vechten in de Spaanse Burgeroorlog tegen het opkomende fascisme. Zijn intentie is goed, de tragische uitkomst laat zich raden.

Het verhaal begint in 1937 en gaat dan - als in een raamvertelling - terug naar 1925, als de jongens - zes en negen jaar oud - van Londen naar het landhuis Charleston verhuizen. Centraal in het boek staat de wording van de broers Quentin en Julian en hun relatie. Het contrast tussen de twee broers wordt sterk neergezet: Julian, de idealist, die steeds meer belangstelling krijgt voor politiek en daar zeer overtuigd over spreekt, en Quentin, de romanticus, die zich in het schrijven verdiept, twijfelt, en veel nadenkt over het leven. De broers groeien in de loop van het verhaal steeds meer uit elkaar. "De fantasiewereld van zelfbedachte verhalen ligt nu eenmaal mijlenver af van de harde werkelijkheid van de politiek", moet Quentin, vol heimwee naar hun gelukkige, onschuldige kindertijd, constateren. "Als jij eerder doodgaat,' zei ik, 'zal ik een boek over je schrijven." Al op de eerste pagina weet de lezer dat hij het boek dat Quentin over zijn broer zou schrijven in handen heeft. Dat geeft het verhaal een bijzondere lading. Quentin zoekt als leerling van zijn tante Virginia naar zijn eigen schrijfstijl. Zo maakt de lezer ook kennis met de poŽticale opvattingen van Virginia W oolf en het is bijzonder knap hoe Kromhout de opmerkingen van Virginia Woolfop de teksten van Quentin in het verhaal verwerkt. Het verhaal is hiermee ook een impliciete cursus schrijven.

Soldaten huilen niet is een originele, zeer beeldende historische roman, die past in de traditie van de zogenaamde heritage films/romans die de Britse cultuur rijk is. De buitenhuizen van Vanessa Bell en Virginia Woolf en de wederwaardigheden van hun bewoners worden prachtig beschreven. Kromhout heeft veel historisch onderzoek verricht en laat feit en fictie natuurlijk samengaan. Hij neemt je mee, en prikkelt om meer te weten te komen over de Bloomsbury Groep en zelf ook een kijkje in Charleston te gaan nemen.

Met Soldaten huilen niet schreef Rindert Kromhout een geslaagde roman waarin de lezer verdrinkt in een wereld vol interessante en onconventionele figuren en gebeurtenissen en en passant veel kennis opdoet over literatuur, kunst, feminisme en ideologieŽn. Dat Kromhout erin is geslaagd literatuuropvattingen en historische, kunsthistorische en politieke ontwikkelingen zo natuurlijk onderdeel te laten zijn van een meeslepend verhaal over de band tussen twee broers, is indrukwekkend. De jury heeft dan ook unaniem besloten de Gouden Lijst 2011 toe te kennen aan Soldaten huilen niet van Rindert Kromhout.

Gouden Lijst
Beste vertaalde titel

Tamar - auteur: Mal Peet - vertaler: Sanne Parlevliet - uitgever: Uitgeverij van Goor

Tamar is een indrukwekkend verhaal over de Tweede Wereldoorlog en de gevolgen van die oorlog. In deze spannende en goed gedocumenteerde oorlogsroman wordt de impact van de oorlog op verschillende generaties zorgvuldig uitgewerkt in diverse verhaallijnen die vernuftig zijn verknoopt. Het verhaal dat zich afspeelt in 1944 is de spil waar het boek om draait. Het vertelt de gebeurtenissen rond de Nederlandse verzetsstrijders Tamar en Dart, die ten tijde van de oorlog in dienst van de Britse geheime dienst operaties uitvoeren op het Europese continent en worden gestationeerd bij een Veluwse verzetsgroep. Daarnaast is er in 1994 de queeste van Tamar, de kleindochter van verzetsstrijder Tamar. Zij is vernoemd naar de codenaam van haar opa. Kleindochter Tamar erft na de tragische dood van haar grootvader een doos met mysterieuze aanwijzingen naar het verleden. Haar onrust en verlangen naar antw oorden voeren de lezer mee als zij als 15-jarige samen met haar neef Johannes op onderzoek uitgaat, haar verdwenen vader terugvindt en een gruwelijk familiegeheim ontdekt. In de epiloog, gesitueerd in 2005, blikt de 25-jarige Tamar terug op haar zoektocht.

De karakters zijn sterk en zorgvuldig neergezet in een verhalende stijl, met weinig beeldspraak. De afwisseling van verhaallijnen, en de dagelijkse praktijk van verzetsstrijders, zorgen voor veel spannende momenten. De tijden zijn hooggespannen; angst en moed strijden om voorrang, en er ontstaat een persoonlijke strijd tussen de twee mannen als hun liefde voor dezelfde vrouw hun persoonlijke relatie en samenwerking in de weg staat. Wie kun je vertrouwen en wie niet?

De blik van de buitenstaanders geeft een genuanceerd beeld van de oorlog en het verzet. Het gaat in deze indrukwekkende roman minder om de ethiek van de oorlog dan om overleven in een lastige oorlogssituatie. De heroÔek van de verzetsstrijd komt goed uit de verf, en zal ook zeker jongens aanspreken.

"Het verleden is als een donker huis en alles wat we hebben zijn zaklantaarns met bijna lege batterijen. Het is waarschijnlijk beter er niet te lang te vertoeven, anders zakken we nog door de verrotte vloer, zoals pap. Zoals ik bijna", constateert een zwangere Tamar in de epiloog. Tamar is een vernuftig geconstrueerde, aangrijpende roman over hoe een persoonlijke tragedie de oorlog kleurt. Mal Peet brengt het verleden tot leven. Een aanrader voor alle jongeren die zich willen verdiepen in het verleden om zich onder te dompelen in een tijd, die - hoe uitgekauwd het ook mag klinken -, nooit vergeten mag worden.

De jury:
Gerlien van Dalen (voorzitter)
Inger Bos
Eva Riem
Annemarie Terhell
Jasmijn Verhees