GOUDEN LIJST

2012

Martha Heesen - Bajaar (Qurido)
Andy Mulligan - Trash (Gottmer) (vertaling)

Algemene inleiding

“Als ik was waar ik wil zijn,
Zou ik zijn waar ik niet ben.
Maar ik ben waar ik moet zijn,
Waar ik wil zijn, ben ik niet.”
Dit citaat uit een oud Amerikaans liedje is het motto van de genomineerde roadnovel De weg, maar is breder van toepassing. Voor veel boeken die zijn ingezonden voor de Gouden Lijst 2012 geldt dat de gedroomde en de bestaande werkelijkheid op gespannen voet staan. Relativeringsvermogen ontbreekt de jonge hoofdpersonen doorgaans nog. Ze zitten vol plannen, doelen en emoties, en hebben behoefte aan liefde en geborgenheid, maar komen er niet in de buurt of lopen ervoor weg.

Het zijn grillige paden waarlangs de zoektocht naar identiteit en zelfverwerkelijking zich voltrekt. In eigentijdse context, maar ook in geheel op zichzelf staande werelden of historische tijden zoeken de hoofdpersonen zich een weg in het leven.

Verstikkende ouder-kindrelaties - ouders die zijn weggerukt uit het leven of uit eigen beweging vertrokken, maar in ieder geval dikwijls afwezig - maken dat de zwarte kanten van het bestaan in veel boeken worden uitvergroot.

Het boekenaanbod voor de Gouden Lijst was in 2011 uitzonderlijk rijk. De ruim 50 boeken die de jury las, kenmerkten zich over het algemeen door kwaliteit en variŽteit. Vooral op het gebied van vertalingen was het aanbod groot en de kwaliteit hoog - de Angelsaksische literatuur voorop. Het is goed dat uitgeverijen veel aandacht besteden aan het selecteren en vertalen van goede buitenlandse jeugdliteratuur. Er komen daardoor onderwerpen aan bod die bij Nederlandstalige schrijvers niet of minder aan de orde komen. Het Nederlandse en het buitenlandse aanbod verschilt ook in karakter. De Angelsaksische literatuur werpt in veel gevallen een blik op de wereld, gaat over avonturiers. De Nederlandse literatuur is veeleer introspectief, gebruikt complexere zinnen en zet onderwerpen zwaarder aan. Echter: lang niet alle twaalf-tot-vijftienjarigen kunnen met zoveel introspectie overweg, dat komt vaak pas later. Een groot deel stapt dan ook rechtstreeks van de jeugdliteratuur over op – al dan niet vertaalde – Engelstalige fantasy, geschiedenis- en avonturenverhalen en thrillers.

Laten zien hoe veel moois er speciaal voor de jeugdige lezer verschijnt, is belangrijk. Een nominatie voor een literaire prijs helpt daarbij. Maar ook moesten we concluderen dat er voor deze groep veel goeds en moois verschijnt dat – ondanks het bestaan van inmiddels diverse prijzen voor jeugd- en jongerenliteratuur – niet voldoende voor het voetlicht komt. De keuze was dit jaar dan ook niet gemakkelijk.

De jury heeft ervoor gekozen een zo breed mogelijk scala aan kwalitatief goede boeken te nomineren voor de Gouden Lijst 2012: het ingetogen Bajaar, de historische, fantastische avonturenroman Vango, de spannende en intrigerende roadnovel De Weg, Schaduwliefde – een historisch oorlogs- en liefdesverhaal ineen, en de moderne, geŽngageerde avonturenroman Trash.

In hun verscheidenheid laten deze vijf – ieder voor zich uitstekende – boeken slechts een glimp zien van de mooie boeken die in 2011 verschenen. Iedere jongere die zegt dat hij of zij geen leuk boek kan vinden, verdient het om in ieder geval met deze lijst geconfronteerd te worden en liever ook met al het andere moois dat voor hen geschreven wordt.

Gouden Lijst
Beste Nederlandse titel
Bajaar - auteur: Martha Heesen - uitgever: Uitgeverij Querido

“Dit is ons leven niet. Dit is niet eens ons huis. Altijd als ik wakker word ben ik weer daar, is het weer toen – is het nůg toen moet ik zeker zeggen (…).”

Met deze woorden van de 14-jarige hoofdpersoon Julia trekt Martha Heesen de lezer mee in een bijzonder naoorlogs verhaal over een uiteengevallen familie. Eind jaren veertig, nadat de familie is geŽvacueerd uit Zeeland, moeder is overleden en vader gedeporteerd en (nog) niet teruggekeerd, worden Julia en haar vijf zusjes in Brabant grootgebracht door hun grootmoeder Momo.

Maar het is ook het verhaal over Bajaar, het paard vernoemd naar het ros Beiaard uit De Vier Heemskinderen, dat op een dag is komen aanlopen. Hij is voor de kinderen – en vooral voor Julia – een belangrijke kameraad.

Gaandeweg het verhaal ontvouwt zich de geschiedenis van de familie door de ogen en in de woorden van Julia. Er worden herinneringen opgehaald en er wordt verlangend uitgekeken naar de terugkomst van de vader.

Veel van wat in het begin wordt aangestipt, krijgt later in het verhaal een plek. Het verwerken van verlies, de heimwee naar vroeger en het verlangen naar geborgenheid worden in poŽtische, beeldende taal vol monologues intťrieures en flash backs prachtig beschreven. Julia, de oudste uit het gezin, en haar grootmoeder hebben een bijzondere band. Gesprekken zijn spaarzaam, non-verbale communicatie maakt veel duidelijk. “Ik hoefde niet meer te weten wat erin zat, en ik hoefde haar gezicht niet te zien om te weten hoe het stond...”.

Ook de communicatie met Bajaar heeft weinig woorden nodig. Rondtrekkend op de rug van Bajaar vindt Julia de rust die ze zoekt en komt stilaan maar onontkoombaar de liefde haar leven binnen. Op Bajaars rug “heen en terug en weer heen en weer terug, zodat de dingen niet meer bestaan, de dingen die geweest zijn en de dingen die nog komen, of misschien niet komen, dat weet je niet” – dat is wat hoofdpersoon Julia aan het eind van dit ontroerende boek aan haar nieuwe vriend Antonie wil leren.

Martha Heesen is schaars met het uitleggen van de historische context; die moet tussen de regels door gelezen worden. Bajaar is een boek voor de betere lezer of de goede verstaander. Dit mooie, ingetogen, verstilde verhaal, waarin het leven tot stilstand is gekomen in afwachting van die ene brief en waarin Julia groeit naar volwassenheid, is een hoogtepunt in het omvangrijke oeuvre van Martha Heesen.

De jury kent met veel genoegen de Gouden Lijst 2012 voor oorspronkelijk Nederlandstalig werk toe aan Bajaar.

Gouden Lijst
Beste vertaalde titel

Trash - auteur: Andy Mulligan - vertaler: Esther Ottens - uitgever: Uitgeverij Gottmer

Drie jonge “vuilpikkers” (Rafael, Gardo en Rat) werken op de vuilstort in Behala en wonen in de ernaast gelegen sloppenwijken. “Vuilpikker” Rafael treft op een dag in “een speciaaltje”- een vuilniszak uit een rijke buurt - een klein leren tasje met geld, een identiteitskaart, een plattegrond en een sleutel. Dit vormt het begin van een even spannend als wreed avontuur, verteld in de vorm van een terugblik vanuit verschillende perspectieven: hoofdpersonen Rafael, Gardo en ‘Rat’, Pater Juilliard, hoofd van de missieschool op de vuilstort en Zuster Olivia, die naÔef en vol goede bedoelingen en idealen is en die tijdens een tussenjaar liefdadigheidswerk op de missieschool haar hart verloor aan de kinderen van Behala en daar bleef.

De vondst van het tasje waarnaar de politie op zoek blijkt, trekt de lezer meteen in het verhaal. Mulligan creŽert een prachtige couleur locale door gedetailleerde, filmische, bijna tastbare beschrijvingen van het vuil en de armoede waarin de jongens leven. De geur van de vuilstort, de solidariteit in de sloppen, de zoektocht van de jongens naar de waarheid. Ontroerend is de compromisloze vriendschap tussen de jongens die standhoudt ondanks de angst, de spanning en hun struggle for life.

Ondanks de weinig opwekkende context is Trash een vrolijk boek waarin de kanslozen het heft in eigen hand nemen. De veertienjarige hoofdpersonen vertellen in een opgewekte stijl zonder opsmuk met grappige woorden, die door Esther Ottens goed zijn vertaald.

De macht en corruptie van het establishment tegenover de onmacht van de bezitlozen komen duidelijk naar voren en het verhaal is vanuit een grote betrokkenheid geschreven. Het is knap hoe Mulligan hoop biedt zonder de uitzichtloze werkelijkheid van de vuilpikkers al te veel geweld aan te doen. Hij weet de balans perfect te bewaren en moraliseert niet.

Trash is een sterk, prachtig en spannend verhaal, dat zich afspeelt aan de rafelranden van een derde wereldstad, een gevarieerd boek voor redelijk jonge lezers. Het verhaal is meeslepend en aangrijpend en blijft tot het einde toe spannend, het is een detective inclusief foute politiemensen, bestuurders, helden die het moeten afleggen, helden die overwinnen, geheime codes, nipte ontsnappingen en solidariteit.

De jury complimenteert Andy Mulligan en kent met genoegen de Gouden Lijst 2012 voor vertaald werk toe aan Trash.

De jury:
Gerlien van Dalen (voorzitter)
Elly Bart
Menno Daamen
Patricia van Keulen
Annemarie Terhell